Tam Dişsizlik (Edentulizm): Nedenleri ve Vücutta Yarattığı Değişiklikler

Tam Dişsizlik Nedir?

Edentulizm, diş hekimliğinde kısmi veya tam diş kaybını tanımlamak için kullanılan bir terimdir. Tam edentulizm, ağızda doğal dişin hiç kalmadığı durumu ifade eder. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), tam dişsizliği fiziksel bir bozukluk ve engellilik hâli olarak sınıflandırmaktadır.

Tam dişsizlik geri dönüşü olmayan bir süreçtir ve genellikle yaşam boyu süren bir hastalık öyküsünün son noktası olarak ortaya çıkar. Bu nedenle küresel ölçekte oral sağlık epidemiyolojisinde izlenen bir hastalık yükü göstergesi olarak kabul edilir.

Başlıca Nedenler

Dünya Sağlık Örgütü, diş çürüğü ve periodontal (diş eti) hastalığını tam dişsizliğin başlıca nedenleri arasında tanımlamaktadır. Bu iki durum, tedavi edilmediğinde dişin çevresindeki dokularda ve kemikte kayba yol açarak tam diş kaybına zemin hazırlar.

WHO'nun küresel yaşlanma ve yetişkin sağlığı araştırması (SAGE) kapsamında yürütülen bir çalışma, tam dişsizliğin sosyal ve davranışsal risk faktörlerinin, diğer bulaşıcı olmayan hastalıklarla (obezite, kardiyovasküler hastalıklar gibi) büyük ölçüde örtüştüğünü ortaya koymuştur. Bu bulgu, oral sağlığın genel sağlıktan bağımsız değerlendirilemeyecek bir alan olduğunu göstermektedir. Aynı çalışmada tam dişsizlik prevalansının yaşlı ve düşük sosyoekonomik düzeydeki nüfuslarda daha yüksek seyrettiği bildirilmiştir.

Çiğneme, Konuşma ve Beslenme Üzerindeki Etkileri

Küresel Hastalık Yükü (Global Burden of Disease) verilerine dayanan bir analiz, tam dişsizliğin çiğneme kapasitesini azaltarak besin seçimini kısıtladığını ve bunun sonucunda beslenme alışkanlıklarını olumsuz etkileyebildiğini ortaya koymaktadır. Aynı analizde, azalan çiğneme fonksiyonunun dil basıncı, yutma fonksiyonu ve maksimum ısırma kuvveti üzerinde de düşüşe yol açtığı, bu durumun ileri yaşta bilişsel gerilemeyle ilişkilendirildiği belirtilmektedir.

Tam dişsizliğin görünüm ve artikülasyon (konuşma netliği) üzerindeki etkisi de aynı literatürde tanımlanmaktadır; dişlerin kaybı iletişimi zorlaştırabilmekte ve bu durum sosyal etkileşimi kısıtlayan bir etken olarak değerlendirilmektedir.

Çene Kemiğinde Meydana Gelen Değişim

Alveolar kemiğin fizyolojisini inceleyen bir kaynak, diş kaybı sonrasında meydana gelen kemik rezorpsiyonunun (erimenin) kemik fizyolojisinin temel bir prensibinin doğal sonucu olduğunu tanımlamaktadır. Bu prensibe göre kemik dokusu, üzerine binen mekanik yükün sıklığına ve düzeyine göre kütlesini ve yapısını uyarlar; diş kaybıyla birlikte bölgeye gelen fonksiyonel yük ortadan kalktığında, kemik dokusu zamanla küçülür.

Aynı kaynak grubunda yer alan bir başka inceleme, diş kaybının geri dönüşü olmayan alveolar kemik rezorpsiyonuna yol açtığını, tedavi edilmemiş diş hastalıklarının da benzer şekilde kemik erimesine neden olabildiğini belirtmektedir. Bu süreç, hem üst hem alt çenede farklı hızlarda ve yönlerde ilerleyebilir; alveolar kemik bölgeleri, yapılarındaki farklılıklar nedeniyle rezorpsiyona karşı değişken derecede duyarlılık gösterir.

Yaşam Kalitesi ve Küresel Yükü

WHO Batı Pasifik Bölgesi verilerine göre, 2019 yılında bölgede 20 yaş ve üzeri nüfusta yaklaşık 92 milyon tam dişsizlik vakası kaydedilmiş, bu da bölgenin tüm WHO bölgeleri arasında en yüksek tam dişsizlik oranına (yüzde 26,3) sahip olmasına yol açmıştır. Aynı kaynak, tam dişsizliğin dezavantajlı nüfus gruplarında orantısız biçimde daha sık görüldüğünü ve sosyoekonomik eşitsizliklerin bir göstergesi olarak değerlendirildiğini belirtmektedir.

Küresel Hastalık Yükü Çalışması 2019 verilerine dayanan bir analiz, oral hastalıkların (diş çürüğü, periodontal hastalık, tam dişsizlik ve ağız kanserleri dahil) 2015 yılı itibarıyla küresel ölçekte 544,41 milyar dolarlık bir ekonomik yüke yol açtığını; bu yükün 356,80 milyar dolarının doğrudan tedavi harcamalarından, 187,61 milyar dolarının ise üretkenlik kayıplarından kaynaklandığını, üretkenlik kayıplarının yüzde 67'sinin ise ileri düzey diş kaybına atfedildiğini ortaya koymaktadır.

Tam dişsizliğin yaşam kalitesi üzerindeki etkisini inceleyen kesitsel bir akademik çalışma, özellikle üst çene ön dişlerini kaybetmiş bireylerin günlük yaşam performansı üzerinde ciddi ve çok ciddi düzeyde olumsuz etki bildirme olasılığının, diş kaybı yaşamamış bireylere kıyasla belirgin şekilde yüksek olduğunu saptamıştır.

Kaynaklar

1. World Health Organization. "Oral health: Prevalence of edentulism in people 20+ years (%)." who.int/data/gho

2. World Health Organization, Western Pacific Region. "Increasing burden of edentulism (tooth loss) in the Western Pacific: Time for action." data.wpro.who.int

3. Kandelman D, ve ark. Common risk factors and edentulism in adults, aged 50 years and over, in China, Ghana, India and South Africa: results from the WHO Study on global AGEing and adult health (SAGE). PMC, NCBI (PMC4964081).

4. Spatiotemporal trends of disease burden of edentulism from 1990 to 2019: A global, regional, and national analysis. PMC, NCBI (PMC9742533).

5. Long-term trends in the burden of edentulism in China over three decades: A Joinpoint regression and age-period-cohort analysis based on the global burden of disease study 2019. PMC, NCBI (PMC10174210).

6. Edentulism and quality of life in the Salvadoran population: a cross-sectional study. PMC, NCBI (PMC11317007).

7. Alveolar ridge resorption after tooth extraction: A consequence of a fundamental principle of bone physiology. PMC, NCBI (PMC3425398).

8. Bone loss and teeth. PubMed, NCBI (PMID 15850992).

9. Oyar P, Ozturk C, Can G, Altınç P, Ersel D. "Yetişkin bireylerde yaş ve cinsiyet ile ilişkili diş kaybı ve parsiyel dişsizlik."